من و خلوت كوهستان

«روستاهاي سنگان و خور نيز نابود ميشوند »

« واي جنگل را بيابان ميكنند دست ... »

نمي دانم آيندگان و فرزندان ما در مورد ما چه قضاوتي خواهند كرد اما مطمئنا كارنامه ما از مردمان دوران قاجار نيز سياه تر است . همان لعن و نفريني كه هم اكنون ما براي روح  نياكان آن زمانمان ميفرستيم فرزندان ما چندين برابر آن را نثار ما خواهند كرد .

طبيعت دوستان و كوهنوردان و علاقمندان به محيط زيست آن قدر درباره ظلم رفته بر طبيعت ايران نوشته اند و گفته اند و هيچ نشنيده اند كه ديگر مسئله لوث شده است . به هر كوهستاني كه سرك ميكشيد خراشهاي بولدوزرهاي راهسازي را بر چهره كوه مي بينيد . هنوز اين قضيه براي بنده مبهم است : « شهروندي كه هنوز فرهنگ شهرنشيني را نمي داند او را چه به گردشگري در محيط كوهستان بالاي 2000 متر » شهروندي كه سوار بر اتوموبيل بالاي 50 ميليون خود از شيشه اتوموبيل جعبه سيگار و انواع زباله را در خيابانهاي بالاي شهر رها ميكند با محيط كوهستان و طبيعت كه هيچ چشمي او را نمي پايد چه خواهد كرد . ديگر از شهروندان ديگر كه اتوموبيل ياد شده  را ندارند و بالاي شهر هم زندگي نمي كنند هيچ نمي گويم .

بگريم و بگذريم از جنايات ديگري كه در حق بسياري از نقاط زرخيز و گردشگر پذير ايران كرده اند و مي كنند و هيچ سازمان دولتي و غير دولتي نيز پاسخگو نيست . هر كس به وسع رانت خويش مشغول آتش زدن به ميراث فرزندان اين خاك و بوم است .

از چه بگويم و بنويسم كه ليست كردن آنها خود مثنوي هفتاد من خواهد شد :

 از كلاردشت بگويم كه شايد تا دهه اي ديگر نشاني از درخت در آن نباشد .

از درفك بگويم كه به گواهي كوهنوردان قديمي نيمي از جنگلهاي آن از ميان رفته است .

از جنگلهاي نكا بگويم كه نماينده مجلسي براي ساختن ويلاي خصوصي خويش جاده اي سنگي بطول بيش از 10 كيلومتر در دل جنگل ساخته است .

از روستاها و محله هاي تاريخي و باستاني بگويم كه هر روز با ساختن آپارتمانهاي وصله پينه شده معماري اروپايي و آسيايي زخمي بر چهره سنتي اين روستاها و محله ها  ميزنند . كم نيستند اين روستاها : نياسر كاشان ، يزد ، اصفهان ، شمال تهران ، سنگان ، لالون و .....

از گردنه حيران بگويم كه شايد تا چند سال ديگر به غير از ويلاهاي اقشار متمول ديگر چيزي در آن نبينيد .

از شهرستانك بگويم كه آپارتمانهاي چندين طبقه شهري در بين خانه هاي محلي و سنتي ساخته شده است .

اصلا براي چه بگويم ، وقتي سازمان يونسكو با ساختن برجي در مقابل ميدان امام اصفهان نتوانست مقابله كند . ما كه ديگر ....

زخم هاي فوق با ديدن جاده اي ديگر در دل كوهستان زيبا و سفيد پوش شده منطقه پهنه سار ، كه تا چندي ديگر جاده چالوس را به جاده سولقان وصل خواهد كرد  زنده شد . جاده اي كه مطمئنا نه تنها ده زيبا و قديمي سنگان ، خور ، ارنگه ، سولقان و .... را به ورطه نابودي خواهد كشاند بلكه ديگر اثري از زيبائيهاي منطقه نيز باقي نخواهد گذاشت . همانگونه كه با شناخته شدن تنگه واشي بر سرزيبائيهاي آن آمد كه مي دانيد .

براي نوشتن گزارش صعود به قله پهنه سار قلم به دست گرفتم ، اما دل از گفتن اين دشمنيها نتوانست بگذرد .

قله پهنه سار يا پشته بند از قلل البرز مركزي به ارتفاع 3400 متر در بين جاده چالوس و جاده سولقان قرار گرفته است . اين قله از شمال به شهرستانك ، از غرب به روستاي خور و جاده چالوس ، از شرق به دهكده سنگان و جاده سولقان و از جنوب به منطقه وردآورد منتهي ميشود .

براي دست يابي به اين  قله از دو مسير ميتوان صعود نمود، از جاده چالوس و روستاي زيباي خور و يا از جاده سولقان و سنگان . اما نكته جالب توجه اينجاست كه در هر دو مسير آبشارهاي زيبايي وجود دارد كه هر رهگذري را براي ديدن خويش فرا ميخواند . آبشارهايي كه در زمستان زيبائيشان چند برابر ميشود . كله قند يخي در پاي آبشار، گاه تا ارتفاع 20 متري تشكيل ميشود كه در نوع خود كم نظير است .

جمعه روزي به تاريخ 16 دي ماه 1384 به همراه اعضاي گروه ستاك با تعداد 7 نفر براي صعود به قله پهنه سار از مسير سنگان عازم منظقه ميشويم .

 افراد حاضر در برنامه : آقايان مجيد صنعتي ، علي زماني ، فخرالدين حيدري ، شادفر ، مازيار ، حميد

سرپرست : سيامك دانايي

طبق برنامه ريزي انجام شده با دو دستگاه اتوموبيل شخصي دوستان مقرر شده بود كه ساعت 6 الي 6:30 در پل    سيد خندان حاضر باشند . خوشبختانه فقط با 5 دقيقه تاخير از محل ياد شده به سمت جاده سولقان به راه مي افتيم . جاده اي كه ابتداي آن از ميدان شهرزيبا آغاز ميشود و بيشتر با نام جاده امام زاده داوود شناخته شده است . ابتداي جاده براي خريد وسايل صبحانه توقفي كوتاه داريم . از ابتداي ميدان شهرزيبا تا دو راهي سنگان بايد 14 كيلومتر جاده كوهستاني آسفالته را برويد تا به دو راهي سنگان كه در سمت چپ جاده واقع شده است برسيد . 14 كيلومتري كه رودخانه كن در بيشتر جاهاي آن در سمت راست شما با صدايي گوش نواز در حركت است . جاده اي كه هم اكنون توسط گردشگر نماها رو به نابودي است اما مطمئنا تا چندي ديگر بطور كامل محو خواهد شد .

از ابتداي دو راهي سنگان سه كيلومتر جاده آسفالته ديگر به سمت غرب كشيده شده است و پس از آن براي دست يابي به خود دهكده سه كيلومتر ديگر جاده خاكي را بايد برويد . در طول راه بر اثر شدت سرما ، بعضي نقاط جاده به شدت يخ زده است كه بايد با احتياط عبور نمود .

ساعت 7:30 به روستا رسيده و نهايتا 7:45 آماده حركت ميشويم . ارتفاع سنج ، ارتفاع  روستا را 1800 مترنشان ميدهد .  به هنگام رسيدن به دهكده گمان ميكرديم كه تنها كوهنوردان آن روز ما هستيم اما تا آماده شويم و به راه افتيم چندين گروه كوهنوردي ديگر نيز براي صعود به منطقه مي آيند . اما همگي آنها تا آبشار صعود ميكنند .

در هوايي آفتابي كه به تدريج و آهسته آهسته بر مقدار ابرها افزوده ميشود. پيچ و تاب پاكوب مسير دهكده را كه از ميان باغهاي ميوه روستائيان ميگذرد طي ميكنيم . در خود روستا برف كمي نشسته است اما از كنار امامزاده بر مقدار برف افزوده ميشود .

 با سكوت روستا و سمفوني صداي رودي كه از ميان روستا ميگذرد و تماشاي كوههاي سفيد پوش شده در زيرآسمان آبي رنگ به سمت آبشار ميرويم .

ساعت 9:15 دقيقه به كنار آبشار ميرسيم ، ابشاري كه در ارتفاع 2400 متري واقع شده است  . براي افرادي كه آبشار را فقط در فصل تابستان ديده اند مطمئنا ديدن آبشار در فصل زمستان لذتي دو چندان دارد . كله قند يخي حدودا 5 متري در پاي آبشار تشكيل شده است و آب از بلنداي صخره سنگي بر روي اين كله قند يخي ميريزد و هر از چندي به علت گرماي هوا يخهاي بالاي صخره شكسته و به پايين ميريزند ، به همين دليل جرات نزديك شدن به كله قند يخي را نداريم و فقط دورادور چند دقيقه به تماشاي آن مي ايستيم .

در پناه صخره هاي كنار آبشار براي استراحت و صرف صبحانه توقف مي كنيم و ساعت 10 ، آبشار را به عنوان اولين گروهي كه در آن روز قصد صعود به قله را دارد ترك ميكنيم . پس از دور زدن اولين تخته سنگهاي مسير به پاي تخته سنگي حدودا 10 متري مي رسيم كه توسط كوهنوردان عزيز ديگربا سيم بكسل رول كوبي شده و  صعود مسير را آسان و ايمن نموده اند .

پس از گذر از سنگ ياد شده شيب تندي را به سمت غرب و شمال غربي ادامه ميدهيم تا به روي اولين يال اصلي قله برسيم . از همان ابتداي شيب تند ، وزش باد شروع ميشود . اما اين وزش باد آرامش قبل از طوفان است . به محض رسيدن به ابتداي يال اصلي كه توسط نقابهاي بزرگي پوشيده شده است بادي شديد شروع به وزيدن ميكند كه تا هنگام بازگشت به كنار آبشار ادامه دارد . بادي كه از ابتداي يال به بوران تبديل ميشود و با تازيانه هاي برف از ما استقبال ميكند . خوشبختانه تمامي افراد گروه با وسايل كامل آمده اند و مشكلي از نظر ماسك طوفان ، عينك آفتابي ، باتوم ، گتر و ديگر وسايل نيست . د رابتداي يال كه ايستاده ايم بر بالاي سنگهاي نزديك قله گرگي را مي بينيم كه منتظر طعمه اي است . شايد اگر تعدادمان 2 نفر بود جرات نمي كرديم بالاتر برويم .

برفي كه منطقه را پوشانده است نيز قدرت آن را ندارد كه زخمهاي دست بشر را از چهره منطقه بپوشاند از ابتداي يال اصلي ميتوان زخمهايي كه بصورت مورب و زيگزاگ توسط بولدوزرها بر صورت كوه كشيده شده است ديد .

 با ارتفاع گرفتن بر عمق برف نيز افزوده ميشود و كار برف كوبي سرپرست برنامه را ، كه خود به تنهايي تا انتهاي مسير برفكوبي ميكند سخت تر مي نمايد . در ميانه مسير تخته سنگهايي وجود دارد كه شمالي – جنوبي است و ميتوان در پناه آن چند لحظه اي از دست باد در امان بود . پس از كمي استراحت براي دست يابي به قله، آخرين شيب تند را شروع به صعود ميكنيم . رفته رفته بر شدت باد نيز افزوده ميشود اما جاي خوشبختي است كه مه و ابري در آن ارتفاع وجود ندارد و مسير كاملا ديده ميشود . حدود ساعت14 الي 14:15 تمامي افراد گروه بر بام پهنه سار به ارتفاع 3400 متر و دماي 24- درجه سلسيوس مي ايستند . اتاقك سنگ چيني كه توسط كوهنوردان ساخته شده است تا سقف پوشيده از برف است و به غير از اين اتاقك جان پناه ديگري نيست ، لذا بيش از 5 دقيقه توقف نمي كنيم . به علت اينكه يكي از افراد گروه احساس سردي ميكند 4 نفر جدا شده و با سرعت بيشتر فرود مي آييم  و سه نفر بعدي نيز با    فاصله اي 5 دقيقه اي پس از گروه اول به سمت پايين باز ميگردند . در كنار يال اصلي دو گروه به يكديگر ملحق ميشويم و به سمت آبشار حركت ميكنيم . سيم بكسل موجود بر روي تخته سنگ در بعضي نقاط به زير يخ رفته است به همين دليل با كلنگ يخهاي اطراف آن را جدا كرده و تك تك فرود ميآييم . ساعت 16:30 به كنار آبشار ميرسيم . تقريبا ناهار تمام دوستان يخ زده است چرا كه حدود 4 ساعت در فريزر طبيعت حركت كرده اند . با غروب كردن آفتاب و سردي هوا مسير بازگشت از آبشار تا دهكده كمي يخ زده است و به همين دليل از سرعت تيم مي كاهد . در ميانه راه آبشار تا ده ، تاريكي كامل بر منطقه حكمفرما مي شود و اجبارا مابقي راه را با چراغ قوه طي ميكنيم .

ساعت 18:30 به كنار اتوموبيل ميرسيم  و اثري از كوهنوردان صبح نمي بينيم . و اينچنين برنامه اي نيمه زمستاني با طبيعتي زيبا را تجربه ميكنيم . و به حال فرزندان اين خاك افسوس ميخوريم كه تا چند سال ديگر شايد اثري از اين همه زيبايي را نبينند .

مشق کوهنوردی در "چین کلاغ "

به احتمال قریب به یقین نام قله " چین کلاغ " برای بسیاری از کوهنوردان حتی کوهنوردان حرفه ای آشنا نیست . حداقل برای صاحب این قلم بدینگونه بود .

 تا قبل از توضیحات سرپرست برنامه ، همه افراد گروه با شنیدن نام چین کلاغ گمان میکردند که این قله احتمالا از قلل ، البرز مرکزی در شرق تهران و یا البرز غربی  است . اما وقتی فهمیدیم که این قله چسبیده به تهران و مشرف برآن است متعجب شدیم .

قله چین کلاغ از قلل فرعی توچال است . اگر از بلندای نگاهبان تهران ( توچال ) بر روی خط الراس به سمت غرب بروید در امتدا خط الراس پس از ایستگاه تله کابین به گردنه شهرستانک خواهید رسید با ادامه خط الراس به سمت غرب کمی قبل از رسیدن به قله شاه نشین ، خط الراسی  به سمت جنوب جدا شده و شما را ابتدا به قله پلنگ چال ،  دو شاخ و نهایتا "چین کلاغ" با ارتفاع 2850 متر خواهد رساند . در سمت غرب این خط الراس دره فرحزاد و در شرق گردنه یا تنگه کارا قرار گرفته است .

طبق برنامه سه ماهه زمستانی گروه کوهنوردی همت شمیران ، برای جمعه مورخ 9 دی ماه 1384 برنامه صعود به قله دو شاخ در نظر گرفته شده است . به منظور صعود به قله دو شاخ طبق اعلام سرپرست جناب آقای "فریبرز روزبهانی " تعداد 18 نفر از افراد گروه ، ساعت 6:30 در میدان تجریش گرد هم می آئیم . بدلیل نزدیکی قله به مبداء حرکت و همچنین دیر رسیدن برخی دوستان نهایتا ساعت 7:15 میدان تجریش را به قصد درکه ترک میکنیم و ساعت 7:45 از میدان درکه که ایستگاه آخر مینی بوسهای درکه است به سمت مسیر پناهگاه پلنگ چال  به راه میافتیم ، مسیری که در روزهای تعطیل به غیر از میزبانی کوهنوردان ، خیل عظیم گردشگران را نیز میزبانی میکند . برخی نقاط مسیر که شب قبل خیس بوده است بدلیل سرمای شدید ، یخ بسته و گاها در بعضی موراد قندیل های زیبای یخی نیز تشکیل شده است . با یک ساعت پیاده روی و گذر از منطقه هفت حوض ، از کنار قهوه خانه ای به اسم "کلبه کوهنورد " که در سمت چپ پاکوب واقع شده است ارتفاع گرفته و رو به غرب میرویم . حدود ساعت 9 صبح به گردنه "کارا" یا "جنگل کارا" میرسیم . باغی که شاید بخاطر وجود چندین چنار تناور به جنگل معروف شده است.

 تا نزدیکی تنگه کارا برف قابل ذکری در مسیر دیده نمیشود اما از جنگل کارا به بعد سفیدی برف برای آنان که با عینک آفتابی آمده اند زیباست و برای آنان که بازتاب آفتاب از روی برف را به سخره گرفته اند مطمئنا جلوه ای ندارد .

 با استراحتی 30 دقیقه ای در "کارا" از یال سمت جنوب تنگه کارا رو بسوی قله دوشاخ میرویم . مسیری که باید تا گردنه دوشاخ-چین کلاغ رفته و سپس رو به شمال بسوی دوشاخ برویم  البته مسیر اصلی و ساده تر قله دوشاخ از سمت شمال تنگه کارا و یا از ابتدای دوراهی کنار "کلبه کوهنورد" است .

حدود ساعت 12 اولین گروه به گردنه مذکور میرسد اما بدلیل نداشتن وقت کافی برای رسیدن به قله دوشاخ به صلاحدید سرپرست از گردنه یاد شده رو بسوی قله چین کلاغ که در جنوب گردنه واقع شده است میرویم . در اطراف گردنه نقابهای برفی زیبایی تشکیل شد است که همه افراد گروه را چند لحظه ای برای دیدن زیبایی خود متوقف میکند

از همان جنگل کارا بالا آمدن و هجوم دود  بسوی کوه و دره های مابین کوههای منطقه را بوضوح میتوان دید و احساس کرد اما از بلندای گردنه دوشاخ و چین کلاغ ، دود سیاه رنگ بطور کامل نه تنها تهران بلکه تنگه کارا ، دره منتهی به پلنگ چال ، دره فرحزاد و نهایتا توچال را نیز درمی نوردد .

 گروه اول و دومی که حدود ساعت 12:15 به قله رسیده اند به تماشای زیبایی "دیو سپید پای دربند" میایستند اما این زیبایی فقط تا ساعت 12:30 می پاید چرا که دیوسیاه رنگی که میخرامد و از سوی تهران بالا میآید چهره دیو سپید رنگ دوست داشتنی ما را میپوشاند و گروه آخر نمی تواند این زیبائی را ببینند . از کثیفی هوا که بگذریم تا گردنه دوشاخ-چین کلاغ خبری از باد گزنده و ابر نیست اما از گردنه به بعد مقداری وزش باد و سردی هوا احساس میشود . همگی گروه با موفقیت به قله میرسند .چند عکس که این لحظه های زیبا را به یادگار نگاه خواهد داشت و کمی استراحت تا ساعت 13:30 افراد را بر قله نگاه میدارد ، از یال غرب به شرق که دور تنگه کارا پیچیده است به سمت تنگه کارا باز میگردیم مسیری که پر برف است ولی توسط برخی کوهنوردان به هنگام صبح صعود شده است و کار برف کوبی گروه را ساده  نموده است .

گروهی که با سرعت بیشتری حرکت میکند ساعت 14:30 به تنگه کارا میرسد و منتظر رسیدن دیگر دوستان میشود . اینجانب به همراه تنی چند از دوستان دیگر با هماهنگی لازم با سرپرست برنامه و کسب اجازه ، از گروه جدا شده و با سرعت بیشتری رو بسوی تهران بازمی گردیم .

به هنگام رسیدن به منطقه درکه و با دیدن مردمی که برای هواخوری به منطقه آمده اند ته دل نیشخندی به آنان میزنیم که نمی دانند در چه هوای برای هوای خوری آمده اند و از طرفی به حال خود میگرییم که چنان شهری ساخته ایم که خود از آن منزجریم .

ديداري از قصر بهرام

پس از پايان برنامه يك روزه ديدار از محيط باني قصر بهرام و كاروانسراي عين الرشيد  براي نوشتن گزارش طبق معمول براي كامل نمودن اطلاعات دست به دامان اينترنت ميشوم . اما خوشبختانه اين بار دست به قلمي دلسوز بوده است كه به زيبايي ، منطقه را تشريح نموده و كمبودها و كاستي ها را بنماياند . لذا دوستداران طبيعت را براي آگاهي از وضعيت منطقه كوير مركزي  ( دشت كوير ) با مقاله كامل و جامع خانم نرگس روحاني كه در روزنامه وزين شرق به تاريخ 19 بهمن 1382 چاپ شده است تنها ميگذارم .

لازم بذكر است در انتهاي مقاله ، گزارش كوتاهي از نحوه اجراي برنامه ، آورده شده است .

لينك

مقاله :                                                                      http://www.sharghnewspaper.com/821119/life.htm

نرگس روحاني:

در فاصله اي نه چندان دور از جنوب شرقي پايتخت مجموعه و نمايشگاهي طبيعي از وحوش كمياب بياباني و كويري وجود دارد.

كل و بز، قوچ و ميش وحشي، گربه شني، جبير، يوزپلنگ ايراني و جوامع گياهي متنوع. اين منطقه مجموع شبه جزيره اي است كه بين درياچه نمك، كوير ريگ، كوير مركزي و كوير گرمسار محصور و نمونه بارزي از بيابان ها و استپ هاي كم آب است. اين منطقه در سطح كره زمين يكي از چند نقاطي است كه به عنوان ذخيره گاه كره بايد مورد حفاظت قرار گيرد. اين منطقه در سال ۱۳۴۳ توسط كانون شكار ايران با مساحت ۶۰۹ هزار و ۴۳۸ هكتار حفاظت شده، اعلام شد و در سال ۱۳۵۵ به پارك ملي تبديل شد و در سال ۵۷ شوراي عالي محيط زيست با آزاد اعلام كردن قسمت هاي جنوبي، آبريزهاي كوه سرخ و آبريزهاي جنوبي كوه سفيد آب را جزو پارك ملي اعلام كرد و مساحت پارك به ۶۷۰ هزار هكتار رسيد. در سال ۶۱ با توجه به شرايط اقتصادي، اجتماعي و امكانات و توانايي هاي حفاظتي به دو قسمت پارك ملي به وسعت ۴۲۰ هزار هكتار شامل منطقه سياه كوه، نخجير، سفيد آب و كليه ارتفاعات و تپه ماهورها و دشت هاي مجاور آن و منطقه حفاظت شده كوير به مساحت ۲۵۰ هزار هكتار شامل دشت هاي مكوش، سياه پرده، پرده زرد و ارتفاعات دوازده امام و نره خركوه تقسيم شد كه تحت مديريت اداره كل حفاظت محيط زيست استان سمنان اكنون قرار دارد.

پارك ملي و منطقه حفاظت شده كوير مركزي در غرب كوير مركزي ايران و شرق درياچه نمك و قم رود در استان قم، پيشوا و دهستان ارادان و قشلاق بزرگ گرمسار و شمال دهستان ابوزيد آباد كاشان قرار دارد كه در محدوده استان هاي تهران - قم، سمنان و اصفهان واقع شده است و داراي اقليم خشك و بياباني است و بيشتر بارندگي آن از آبان تا ارديبهشت ماه مي بارد. متوسط ميزان ساليانه باران در منطقه ۱۵۰ ميلي متر است. معمولاً گرماي شديد از اوايل خرداد تا پايان مهر در منطقه ادامه دارد.

• راه هاي ورودي منطقه

مناسب ترين راه ورودي منطقه از طريق راه آسفالته ورامين، پيشوا تا يك كيلومتري ايستگاه راه آهن ابردژ ادامه دارد و از مسير جاده شني قلعه بلند، عسگرآباد، حصارگلي به پاسگاه محيط باني مباركيه مي رسد.

از سمت جنوبي منطقه راه ديگري از طريق كاشان، آران، مرنجاب به پاسگاه محيط باني سفيد آب و نرسيده به بندعلي خان را از طريق جاده ورامين، جواد آباد، چرمشهر به محيط باني فصلي بندعلي خان مي رسد.

راه هاي ديگري براي ورود به منطقه وجود دارد كه عبور از آنها بدون راهنما كاري بسيار خطرناك است. جهت جلوگيري از هرگونه پيشامد سوء و ناگوار احتمالي بايد قبل از انجام برنامه سفر به كسب اطلاع و مجوز اداره كل حفاظت محيط زيست استان سمنان و هماهنگي با واحدهاي تابعه مستقر در منطقه اقدام شود. پارك ملي كوير قريب يك سال است كه از اداره حفاظت محيط زيست استان تهران به استان سمنان واگذار شده است. راهي كه ما طي كرديم جاده كاروانسراي قصر بهرام بود اين جاده تا دو راهي قصر بهرام در مسير مباركيه چند كليومتر بعد از گلدار گل سرخ از جاده سفيدآب جدا شده، سپس از دست چپ پس از طي ۱۸ كيلومتر وارد كاروانسراي قصر بهرام شديم، اين راه خاكي نسبتاً خوب بود. كاروانسراي شاه عباسي در منطقه به قصر بهرام معروف است در پارك ملي و منطقه حفاظت شده كوير جز يك يا دو رودخانه دايمي منطقه كه آن هم در فصول گرم داراي آب كمي هستند، تقريباً هيچ آب جاري كه بتوان آن را رودخانه ناميد وجود ندارد.

• منابع عمده آبي

درياچه نمك كه تنها درياچه اي است كه در جوار پارك قرار دارد يكي از بزرگترين شوره زارهاي ايران است. اين درياچه حالت مثلثي دارد كه رأس آن در شمال قرار گرفته و وسعت آبگير درياچه حدود ۲۵۰۰ كيلومتر مربع و مرز غربي پارك ملي كوير را تشكيل مي دهد. آب اين درياچه بسيار شور است و در هنگام غروب از قله سياه كوه منظره بسيار زيبايي دارد. درياچه نمك حوزه آبگير بسياري از رودخانه هاي مركزي ايران است و اطراف آن باتلاق هاي زيادي وجود دارد هر چند هيچ نوع آبزي در آب اين درياچه وجود ندارد ولي زمستان ها تعداد قابل توجهي از پرندگان مهاجر آبزي به اين درياچه و رودهاي اطراف آن روي مي آورند. سال ها پيش، تابستان ها نيز تعدادي فلامينگو در نواحي جنوبي آن ديده مي شد.

• آبگيرهاي ديگر

آبگير مكوش، بيره زرد، اسب قدير اكثراً خشك و محل جمع شدن سيلاب هستند. رودخانه هاي منطقه عبارتند از: رودخانه بندعلي خان، اين رودخانه مهمترين رودي است كه در منطقه حفاظت شده كوير جاري بوده و سرچشمه  اين رود از كوه خرسنگ است كه رودخانه جاجرود را به وجود مي آورد و در مسير خود از مناطق حفاظت شده ورچين و جاجرود و پارك ملي خجير عبور كرده در پارچين كه وارد دشت ورامين مي شود چندين شاخه مي شود و مورد استفاده آبياري قرار مي گيرد و پساب رودخانه جاجرود و مسيل فاضلاب تهران را در جلگه ورامين دريافت كرده و در بندعلي خان وارد منطقه حفاظت شده مي شود. چند سالي است كه مانداب هاي رودخانه بندعلي خان به علت ريزش فاضلاب كارخانه هاي مختلف به گنداب تديل شده و ديگر زمستان زيستگاه بعضي پرندگان مهاجر مخصوص خوتكا و سرسبز نيست. رودخانه قره چاي: كه از كوه هاي راسوند در جنوب اراك سرچشمه گرفته بعد از گذر از اراك و ساوه با قم رود يكي شده به درياچه نمك مي ريزد. شعبه سفلاي اين رود در نزديكي مرزهاي حفاظت نشده كوير زيستگاه زمستاني انواع پرندگان مهاجر آبزي به خصوص غار، اردك هاي كله سبز و خوتكا و اردك  هاي خشك زي مانند آنقوط و باد كوبه اي در تمام فصول بوده و حائز اهميت است.

• چشمه هاي حائز اهميت پارك ملي

عين الرشيد، آب محله، شكر آب، نخجير، چشمه شاهي، سياه كوه از معروف ترين چشمه هاي پارك ملي كوير است، در حال حاضر تأمين كننده آب قصر بهرام است اين چشمه در دامنه شمالي سياه كوه قرار دارد و مشرف به قصر بهرام است كه به وسيله يك كانال آبي روباز به طرف قصر شاهي و عمارت حرمسرا هدايت شده كه از عجايب  معماري به شمار مي رود. چشمه شاهي آب شيرين مايل به شور دارد كه به وسيله لوله به قصر بهرام براي استفاده عموم هدايت شده است در اطراف چشمه ني و درخت بادامك به وفور ديده مي شود چشمه هاي ديگر كه آبشخور قوچ و ميش و جبير است عبارتند از: چشمه بيد، چشمه عين الرشيد،حوض آقا محمد، چشمه آب محله، چشمه بز، چشمه سرخ، چشمه پيغمبر، چشمه آب گله، چشمه قاجاريه، چشمه شكراب، چشمه طلحه، چشمه ملك آباد، چشمه زنبوري، چشمه آب باريك، چشمه لكاب، چشمه ميراب دراز. پارك ملي كوير علاوه بر داشتن جوامع گياهي كويري، نيمه كويري و جوامع گياهي خاك هاي شور در بخش هاي كوهستاني داراي جوامع گياهي با سيمايي استپي است حفاظت از منطقه و جلوگيري از بوته كني، چراي دام، قطع درختچه ها به طور چشمگيري باعث ترميم پوشش زنده خاك شده و گياهان فرصت يافته اند تا استقرار و رشد و توسعه يابند.

بسياري از شن ها و ريگ هاي روان و متحرك كه از ويژگي هاي بارز مناطق كاملاً كويري است در اين منطقه كمتر به چشم مي خورد با استقرار رستني ها تثبيت يافته اند مگر در مناطق حفاظت شده كه در بخش هايي از آن هنوز از اين پديده ها وجود دارد. در ابتداي راه كه از مناطق حفاظت شده عبور مي كرديم، در بعضي مناطق با حفر چاه به كشاورزي پرداخته بودند و بقيه مزرعه ها تحت اجاره يكي از آقازاده ها براي امور پرورش شتر اختصاص يافته بود. گياهان پارك ملي كوير از گونه هاي خشكي پسند (گزروفيت ها) و گياهان شور پسند (هالوفيت) هستند كه به عنوان شاخص زنده تطابق با شرايط اكولوژيكي نامساعد زيستي قسمتي از سال را در معرض كمبود آب قرار داشته و براي ادامه حيات و سازگاري با كمبود آب و شوري خاك ساختمان خاصي پيدا مي كند كه معرف خشكي و محدوديت هاي زيستي اين گياهان براي مقابله با كم آبي، حرارت زياد، برگ هاي كوچك منتهي به خار پيدا مي  كنند كه معرف خشكي و محدوديت هاي زيستي اين گياهان براي مقابله با كم آبي، حرارت زياد برگ هاي كوچك منتهي به خار پيدا مي كنند. در بيشتر نقاط هموار و كوهپايه اي جامعه درمنه ديده مي شود. پارك ملي كوير علاوه بر دشت هاي هموار و تپه ماهورها داراي رشته كوه هايي در بخش جنوبي، شرقي و مركزي نيز است. اين كوه ها شامل سياه كوه، نخجير و سفيدآب مي شوند. در كوهپايه هاي سياه   كوه و كوه هاي خشك نزديك چشمه سفيدآب درختچه هاي بادامك، شير خشت و خنجك به صورت تك درختان پراكنده و روي دامنه ها جوامع گياهي استپي ديده مي شود.

در دره ها و كوهپايه هاي سنگي گونه كاروان كش اغلب به چشم مي  خورد در اطراف چشمه هاي لب شور گونه هاي گز، گرگ تيغ، توده هاي انبوه ني از جوامع گياهي اين منطقه به شمار مي آيد. در اطراف قصر بهرام كه از خاك هاي سنگريزه اي تشكيل شده درمنه همراه با شور، گون، آتريپلكس، سودا، هليوتروپيوم پراكنده اند روي دامنه هاي صخره اي كوه ها بوته چوبك، پوشيده شده است.

در كل اين منطقه جمعاً ۲۰ محيط بان مسئول حفاظت و كنترل ملي كوير و منطقه حفاظت شده هستند كه در واقع به هر نفر ۳۳ هزار و ۵۰۰ هكتار به طور تقريبي جهت مراقبت و سركشي مي رسد. مدتي كه ما مستقر بوديم تمام خودروهاي محيط بانان به خاطر اشكال فني قادر به حركت نبودند و از اتومبيل دوستان ميراث فرهنگي حاضر در قصر بهرام كمك گرفتيم. علم محيط زيست علمي است كه امروزه براي آشنايي با آن كلاس ها و دوره هاي مختلفي قرار داده اند كه روز به روز پيچيده تر مي شود. اما متأسفانه محيط زيست با آن كاربري، اكنون در ايران زير استاندارد است از جمله در مورد يوزپلنگ ايراني كه در حال انقراض است و يكي از زيستگاه هاي او پارك ملي كوير است. از طرف دفتر عمران سازمان ملل متحد (UNDP) طرح حفاظت از يوزپلنگ برقرار شده، حدود پنج محيط بان به اين مسئله مي پردازند كه متأسفانه اكثراً دوره لازم را كه حاوي اطلاعات كافي در مورد زندگي و رفتار اين حيوان باشد نگذرانده اند. محل زندگي محيط بانان از بهداشت كافي برخوردار نبوده و حتي يك ظرفشويي مناسب جهت شست وشوي ظروف خود نداشتند.

از همه مهمتر لباس و وسايل مناسب خوب در اختيار نداشتند و ظاهراً مسئولي كه خود از محيط زيست اطلاعي نداشته باشد و مرتباً با مسئله حيات وحش و معناي زيستگاه كره در تماس نباشد هيچ وقت تن به سركشي از داخل كوير نمي دهد. مدت ها بود كه بي سيم خراب بود و فقط از خارج مي توانستند از طريق پاسگاه سياه كوه با آنها تماس بگيرند.

محيط باني پاسگاه مباركيه نيز از حداقل امكانات برخوردار بود و حتي يك چراغ قوه هم نداشت، ورود و خروج كنترل اساسي نمي شد. در اين كوير، عقرب، مار جعفري، مار شاخدار به وفور پيدا مي شد و حتي يك سي سي سرم ضدمار و يا يك مركز درماني و يا حتي يك تكنسين نبود اگر خداي ناكرده محيط باني دچار حادثه مي شد معلوم نبود كي و كي به او رسيدگي مي شود. محيط بانان هر روز بايد مسافت  هاي طولاني را جهت سركشي و آمارگيري طي مي كردند و اين مستلزم اين بود كه كفش مناسب كوهنوردي و كوله مناسب داشته باشند كه متأسفانه به يكي دو نفر از محيط بانان لباس تحويل داده نشده بود.

هر سال تعداد كثيري از طريق دانشكده هاي مختلف فارغ التحصيل منابع طبيعي داريم كه وارد اجتماع مي شوند. آيا از بين اين خيل نيروي علاقه مند و تحصيلكرده و بيكار نمي توان نيروي كار آمد اين مناطق تأمين شود. شواهد چنين برمي آمد كه وضعيت پارك رها شده و بسيار افت پيدا كرده بود. مسئول قبلي پارك كه سال ها در دوره كوير تجربه داشت تعويض شده و پارك به دست كساني افتاده كه حتي هر هفته داخل آن پا هم نمي گذارند.

برنامه اجرا شده :

تعداد : 18 نفر

تاريخ : جمعه 2 دي ماه 1384

طبق برنامه ريزي يكي از دوستان شاغل در محيط زيست ، تركيبي از كوهنوردان و طبيعت دوستان تهراني كه از گروههاي مختلف از جمله دماوند ، همت شميران ، ستاك و كهبد ، گرد هم آمده بودند روز جمعه دوم دي ماه 1384 با تعداد 18 نفر بوسيله يك دستگاه ميني بوس براي بازديد از منطقه حفاظت شده پارك ملي كوير واقع در كوير مركزي عازم منطقه ميشويم .

ساعت حركت 5:30 دقيقه از پيچ شميران تعيين شده است ، با كمي تاخير دوستان در محل حاضر شده و نهايتا ساعت 5:45 دقيقه به سمت ورامين به راه ميافتيم . يك از دوستان كه مقداري ديرتر به محل حركت رسيده و از خودرو جا مانده است با خودرو سواري ديگر حوالي شريف آباد به جمع ما مي پيوندد . دقيقا طبق نوشته خانم روحاني از طريق راه آسفالته ورامين، پيشوا تا يك كيلومتري ايستگاه راه آهن ابردژ ميرويم و از مسير جاده شني قلعه بلند، عسگرآباد، حصارگلي به پاسگاه محيط باني مباركيه مي رسيم . حدود ساعت 7:45 در ابتداي جاده خاكي بطول تقريبي 60 كيلومتر هستيم كه بايد آن را طي كنيم . پس از هماهنگي لازم با محيط باني مباركيه ساعت 8:15 جاده اي خاكي كه در بيشتر مناطق به علت شسته شدن توسط باران نامناسب بنظر ميرسد در پيش ميگيريم . تمامي منطقه از تپه ماهورهاي كوتاه و بلند تشكيل شده است و فقط در دوردست ها رشته كوههايي چند ( در شرق سياه كوه و در جنوب رشته كوههاي سرخ ، منطقه سفيد آب ) با ارتفاعي بلند تر نسبت به منطقه خودنمايي ميكنند . در بين راه چندين پاسگاه نظامي كه براي مانورهاي نظامي درنظر گرفته شده است را مشاهده ميكنيم كه براي مانورهاي نظامي احداث شده اند و متاسفانه ، بيشتر مانورها با تخريب وسيع ذخائر زيست محيطي منطقه همراه بوده است . به علت نامساعد بودن مسير براي وسيله اي چون ميني بوس ، حداكثر سرعت ما 20 كيلومتر بر ساعت است و به همين دليل ساعت 11:30 دقيقه به قصر بهرام ( محيط باني قصر بهرام ) مي رسيم . در بين راه حدود 30 كيلومتري قصر چندين دسته از پرندگان مهاجر  را مي بينيم كه طبق گفته دوستان با تجربه تر اين منطقه جز تالاب بندعليخان به حساب ميآيد و در اين حوالي در فصول پر آب انواع و اقسام پرندگان مهاجر را ميتوان ديد . هر از گاهي شاهين ، قرقي و ديگر پرندگان شكاري و بومي منطقه را ميتوان در آسمان مشاهده نمود . در اطراف جاده دسته هاي شتر نيز بدون اعتنا به اطراف در حال چريدن هستند .

به هنگام رسيدن به قصر بهرام ، هوا كمي ابري و سردتر شده است . پس از كمي گشت و گذار در اطراف قلعه و ديدن شاخهاي كلها و بزهايي كه در منطقه مرده اند و توسط محيط بانان پيدا شده است ، ساعت 12:15 براي ديدن كاروانسراي عين الرشيد كه در دو كيلومتري جنوبي قصر بهرام واقع شده است به راه مي افتيم . تضاد رنگ تپه ها و كوههاي منطقه در نوع خود جالب است رشته كوه  سياه كوه با رنگي سياه در شرق قرار گرفته است و در پاي اين كوه تپه هايي به رنگ زرد و گهگاه قرمز ديده ميشود و در جنوب رشته كوهي سرخ رنگ در قسمت جنوبي عين الرشيد واقع شده است  ، با پياده روي در حدود 30 دقيقه به كاروانسراي عين الرشيد ميرسيم .

يكي از دوستان كه با خودرو شخصي خود ( جيپ آهو ) به منطقه آمده است و بر اساس گفته دوستان از كوير نوردان قديمي ايران است با نقشه هايي كه به همراه آورده است منطقه را بطور كامل و جامع براي دوستان تشريح مي كند . و ما براي بهتر ديدن منطقه از تپه هاي اطراف كاروانسرا بالا رفته و به تماشاي زيبايي منطقه كه در زير هوايي ابري پنهان شده است مينشينيم. حدود ساعت 14 مجددا به سمت قصر بهرام به راه ميافتيم . و براي اينكه سريعتر به تهران برسيم پس از صرف ناهار حدود ساعت 15:30 آماده حركت ميشويم . و با گرفتن چند عكس يادگاري به همراه دوستان تازه ، ساعت 16 قصر بهرام را به اميد ديداري دوباره ترك ميكنيم .

با اجراي يك روزه برنامه به اين آگاهي ميرسيم ، كه اگر هدف از رفتن به منطقه ، فقط ديدن كاروانسراهاي قصر بهرام و عين الرشيد باشد برنامه اي يك روزه كافي خواهد بود اما اگر قصد ديدن درياچه نمك ، رملها و محيط باني سفيد آب را داريم و يا قصد صعود به كوههاي سياه كوه را داريم الزاما بايد برنامه طي دو يا سه روز اجرا شود . و اگر دوستدار دوچرخه سواري نيز باشيد ميتوان در برنامه اي سه روزه از مبدا محيط باني مباركيه به كاروانسراي مرنجاب رسيد و از زيباييهاي كوير مركزي لذت برد .